Bài của Tống Văn Sơn – tổ trưởng bảo trì
Khi phỏng vấn thợ mới, tôi hay đưa ra một cái vòng bi đã vỡ lấy từ thùng phế liệu, đặt lên bàn và hỏi: “Em nghĩ vì sao nó hỏng?” Câu này không có một đáp án đúng, tôi cũng không chấm điểm câu trả lời. Tôi xem người đó cầm nó thế nào, có xoay thử không, có nhìn vết mòn trên rãnh lăn không, có hỏi lại “nó lắp ở máy gì, chạy bao lâu” không. Mười phút đó cho tôi biết nhiều hơn tờ hồ sơ.
Nhiều em hỏi tôi cần học gì để làm thợ sửa máy công nghiệp. Tôi gom lại những kỹ năng tôi thật sự thấy dùng hằng ngày ở xưởng, xếp theo thứ tự tôi nghĩ nên học, chứ không theo thứ tự trong giáo trình.
Tay nghề cơ khí cơ bản, không bỏ qua được
Đây là thứ mà ai cũng nghĩ mình biết rồi, cho tới khi phải tháo một khớp nối bị kẹt gỉ ở tư thế nằm ngửa dưới gầm máy. Tay nghề cơ khí ở xưởng là những việc rất cụ thể: tháo lắp vòng bi đúng cách, dùng cảo chứ không đập búa vào vòng ngoài, gia nhiệt vòng bi bằng máy gia nhiệt cảm ứng thay vì hơ đèn khò; thay phớt mà không làm xước trục; căng dây curoa đúng độ; siết bulông bằng cờ lê lực theo trị số trong manual, theo thứ tự chéo.
Căn chỉnh đồng tâm trục là kỹ năng tôi thấy thợ trẻ yếu nhiều nhất. Nhiều xưởng có máy căn chỉnh laser, nhưng thợ vẫn nên biết làm bằng đồng hồ so, vì không phải lúc nào máy laser cũng ở đó, và hiểu bằng tay thì dùng máy mới hiểu số. Lệch tâm là nguyên nhân gốc của rất nhiều vụ vỡ vòng bi, hỏng khớp nối, rung bơm mà người ta cứ thay đồ mãi không hết.
Đo lường cũng thuộc nhóm này. Thước cặp, panme, đồng hồ so, căn lá, thước đo độ phẳng. Cầm đúng, đọc đúng, và biết sai số của dụng cụ mình đang dùng.
Điện, ở mức không phải gọi người khác cho mọi chuyện
Thợ cơ khí thuần ở nhiều nhà máy giờ khó làm, vì máy nào cũng có mô tơ, cảm biến, van điện từ, biến tần. Không cần trở thành thợ điện chính, nhưng tối thiểu phải đọc được sơ đồ điện điều khiển của máy mình phụ trách, lần được từ nút nhấn qua rơ le, contactor tới cuộn hút. Dùng đồng hồ vạn năng đo thông mạch, đo điện áp, dùng ampe kìm đo dòng mô tơ để so với dòng định mức trên nhãn.
Tôi còn muốn thợ biết đọc mã lỗi trên biến tần và màn hình HMI, tra được trong manual mã đó nghĩa là gì. Nhiều lần máy báo quá dòng mà nguyên nhân lại nằm ở phía cơ: vòng bi bó, dây curoa căng quá, vật liệu kẹt. Người hiểu cả hai phía thì nhìn ra nhanh. Người chỉ biết một phía thì đổ cho phía kia.
PLC và lập trình là bước sau, có thời gian tôi sẽ viết riêng. Ở đây chỉ nói: biết nhìn đèn trạng thái đầu vào, đầu ra trên module PLC để biết cảm biến có gửi tín hiệu tới chưa thì đã cứu được rất nhiều ca đêm.
Kỹ năng tìm lỗi, cái phân biệt thợ giỏi với thợ thay đồ
Đây là phần khó dạy nhất. Hai thợ có cùng tay nghề tháo lắp, nhưng một người mất hai mươi phút tìm ra lỗi, người kia mất hai tiếng và thay ba món không cần thay.
Cách tìm lỗi của tôi không có gì bí mật. Thứ nhất là hỏi người vận hành trước khi đụng vào máy: chuyện gì xảy ra ngay trước khi dừng, có tiếng gì, có mùi gì, có ai vừa chỉnh gì không. Câu “lúc nãy có ai chỉnh gì không” giải quyết được không ít ca. Thứ hai là nhìn, nghe, ngửi, sờ (sờ khi đã cô lập an toàn). Thứ ba là chia đôi vấn đề: lỗi nằm ở phía điện hay cơ, ở đầu vào hay đầu ra, ở đoạn trước hay đoạn sau của dây chuyền. Mỗi lần chia đôi là loại được một nửa khả năng.
Sau khi máy chạy lại, phần nhiều người bỏ là hỏi tiếp “tại sao”. Cảm biến bẩn, tại sao bẩn? Bavia nhựa văng vào. Tại sao văng? Khuôn mòn, ba-via nhiều hơn. Tại sao chưa xử lý khuôn? Không ai báo. Vài lần hỏi như vậy thì từ chuyện lau cảm biến đã đi tới chuyện báo bộ phận khuôn. Cách hỏi này nhiều tài liệu gọi là 5 Why, không nhất thiết phải đủ năm lần.
Nếu bạn đang tính đi làm bảo trì và muốn biết trước một ca làm, các bậc vị trí, chuyện trực đêm thì tôi có kể kỹ ở một bài khác. Phần còn lại của bài này là những kỹ năng không nằm trong bản vẽ nào.
Ghi chép và đọc tài liệu
Một thợ giỏi mà không ghi thì kinh nghiệm chỉ nằm trong đầu một người. Hôm họ nghỉ phép, máy hỏng đúng lỗi đó, cả tổ lại mò. Tôi yêu cầu tổ mình ghi phiếu công việc đủ ba thứ: hiện tượng, nguyên nhân tìm được, việc đã làm. Viết ngắn, viết rõ, viết bằng tiếng người, không cần văn hoa. “Máy ép 7 dừng, cảm biến vị trí khuôn bám bavia, vệ sinh, chỉnh khoảng cách đầu dò, chạy thử ổn” là một dòng tốt.
Đọc tài liệu là kỹ năng thứ hai trong nhóm này. Manual máy thường bằng tiếng Anh, tiếng Nhật hoặc tiếng Trung tùy hãng. Không cần giỏi ngoại ngữ, nhưng cần đọc được phần sơ đồ, bảng thông số, lịch bảo dưỡng, bảng mã lỗi. Giờ có ứng dụng dịch bằng camera điện thoại giúp nhiều, nhưng thuật ngữ kỹ thuật thì đôi khi dịch sai, phải đối chiếu với hình.
Phần mềm quản lý bảo trì (CMMS) giờ nhiều xưởng dùng. Thợ cần biết mở phiếu, đóng phiếu, tra lịch sử máy, xuất vật tư trên đó. Không khó, nhưng phải làm đều, đừng để dồn cuối tuần mới nhập.
Những kỹ năng không ai ghi trong mô tả công việc
Nói chuyện với bên sản xuất. Trưởng ca sản xuất chịu áp lực sản lượng, mình chịu áp lực làm cho đúng. Biết nói “em cần mười lăm phút dừng ngay bây giờ, nếu không tối nay khả năng cao dừng vài tiếng” kèm lý do cụ thể thì người ta dễ nghe hơn câu “phải dừng, không dừng là hỏng”.
Biết khi nào gọi người. Tôi đánh giá cao thợ trẻ dám gọi tôi lúc hai giờ sáng khi thấy việc vượt quá sức mình, hơn là thợ cố làm một mình rồi để lại hậu quả lớn hơn.
Giữ đồ nghề. Thùng đồ nghề gọn gàng, dụng cụ đủ, cờ lê lực được hiệu chuẩn. Nghe nhỏ nhặt, nhưng nhìn thùng đồ nghề của một người là đoán được phần nào cách họ làm việc. Kiểm đếm dụng cụ trước khi đóng nắp máy cũng thuộc nhóm này, đã có chuyện bỏ quên cờ lê trong hộp số.
Và giữ bình tĩnh. Ba máy dừng một lúc, điện thoại reo liên tục, ai cũng hỏi bao giờ xong. Người bình tĩnh làm từng việc một thường xong sớm hơn người cuống.
Bạn đọc hỏi
Hỏi: Em học cơ khí nhưng sợ điện, có làm sửa máy được không?
Đáp: Được, nhưng bạn sẽ bị giới hạn. Nên học thêm điện điều khiển cơ bản, có thể qua khóa ngắn ở trường nghề, và học cách làm việc an toàn với điện trước tiên. Sợ điện là tốt, vì nó làm mình cẩn thận, miễn là sợ đúng chỗ.
Hỏi: Làm sao luyện kỹ năng tìm lỗi khi xưởng ít hỏng?
Đáp: Đọc lại phiếu công việc cũ của tổ, tự đoán nguyên nhân trước khi đọc phần kết luận. Đi theo thợ chính mỗi khi có sự cố, kể cả ngoài ca nếu được. Và đọc sơ đồ điện của máy lúc rảnh, tự hỏi “nếu cảm biến này hỏng thì máy báo gì”.
Một câu nhắc trước khi khép bài: dù gấp đến đâu, hãy cô lập năng lượng, khóa và treo thẻ, xả áp trước khi đưa tay vào máy.