Bài của Tống Văn Sơn – tổ trưởng bảo trì
Hai năm trước, quạt hút bụi khu máy nghiền của xưởng tôi vỡ vòng bi vào đúng ca đêm cuối tháng, lúc đang chạy đơn gấp. Bụi nhựa phủ cả khu, dây chuyền nghiền dừng gần sáu tiếng vì phải chờ sáng mới lấy được vòng bi đúng mã. Sau vụ đó, quạt này được đưa vào lịch bơm mỡ và đo rung hằng tháng. Từ hồi đó tới giờ nó chưa dừng ngoài kế hoạch lần nào.
Câu chuyện đó gần như là toàn bộ sự khác nhau giữa bảo trì sự cố và bảo trì phòng ngừa. Nhưng nói kỹ hơn một chút thì có mấy chỗ đáng bàn, nhất là chuyện không phải máy nào cũng nên làm phòng ngừa.
Hai cách nghĩ về cái máy
Bảo trì sự cố (corrective maintenance, hay gọi nôm na là “hư đâu sửa đó”) là để máy chạy cho tới khi hỏng rồi mới sửa. Không có lịch, không có phiếu định kỳ. Máy dừng, người vận hành gọi, thợ ra.
Bảo trì phòng ngừa (preventive maintenance) là làm việc trên máy trước khi nó hỏng, theo một chu kỳ định trước: theo thời gian (mỗi tháng, mỗi quý), theo giờ chạy (mỗi 2.000 giờ chạy chẳng hạn, con số tùy hướng dẫn nhà sản xuất), hoặc theo số chu kỳ. Thay dầu, bơm mỡ, thay lọc, siết bulông, kiểm tra độ mòn, thay phớt trước khi rò.
Khác nhau lớn nhất không nằm ở công việc tay chân. Thay một vòng bi thì quy trình như nhau, dù thay vì nó vỡ hay vì tới hạn. Khác ở chỗ ai quyết định thời điểm. Bảo trì sự cố thì cái máy quyết định, thường vào lúc tệ nhất. Bảo trì phòng ngừa thì mình quyết định, chọn lúc máy đang dừng chờ lệnh, có sẵn đồ, có đủ người.
| Bảo trì sự cố | Bảo trì phòng ngừa | |
|---|---|---|
| Khi nào làm | Sau khi máy hỏng hoặc dừng | Theo lịch, giờ chạy, số chu kỳ |
| Thời gian dừng máy | Không biết trước, thường dài vì chờ đồ, chờ người | Biết trước, xếp được vào giờ máy rảnh |
| Vật tư | Hay phải mua gấp, có khi giá cao hơn | Đặt trước theo kế hoạch |
| Hư hại kéo theo | Dễ lan: vòng bi vỡ làm xước trục, cháy mô tơ | Thường dừng ở một chi tiết |
| Chi phí khi máy ít quan trọng | Có khi rẻ hơn | Có khi tốn công vô ích |
Dòng cuối trong bảng là chỗ nhiều người mới hay bỏ qua.
Ai mới bước vào nghề và muốn hiểu chuyện ca kíp, bậc thang vị trí trước khi đi sâu vào mấy khái niệm này, có thể đọc bài tổng quan nghề bảo trì tôi viết trước đó.
Không phải máy nào cũng đáng làm phòng ngừa
Ở xưởng tôi có mấy cái quạt thông gió nhỏ gắn tường, mấy cái đèn, vài cái bơm chìm hố ga có bơm dự phòng bên cạnh. Những thứ này mà lên lịch kiểm tra hằng tháng thì tổ tôi sẽ mất cả ngày đi lòng vòng cho những thiết bị hỏng cũng không ảnh hưởng gì. Với chúng, để chạy tới hỏng rồi thay là hợp lý. Người ta gọi kiểu này là chạy tới hỏng (run to failure), và đó là một lựa chọn có chủ ý chứ không phải lười.
Cách tôi tự hỏi khi xếp một thiết bị vào nhóm nào: máy này dừng thì cái gì dừng theo? Có máy dự phòng không? Hỏng có gây nguy hiểm không? Đồ thay có sẵn trong kho không, hay phải chờ cả tuần? Quạt hút bụi khu nghiền ở trên kia trả lời sai gần hết mấy câu đó: không có dự phòng, dừng là cả khu dừng, bụi bay có nguy cơ cháy, vòng bi không có sẵn. Nên nó phải nằm trong lịch phòng ngừa.
Ngược lại, có máy làm phòng ngừa quá tay cũng gây hại. Tôi từng gặp chỗ thay dầu hộp số theo lịch dày gấp đôi khuyến cáo của hãng, vừa tốn dầu vừa mỗi lần mở nắp là một lần có nguy cơ bụi bẩn lọt vào. Mở máy ra nhiều quá đôi khi chính là nguyên nhân gây lỗi. Thợ lắp lại lệch một chút, phớt bị cấn, bulông siết không đều.
Luật xưởng: máy không hỏng theo lịch của mình, nhưng mình có thể làm cho nó ít hỏng ngoài lịch hơn.
Còn bảo trì dự đoán thì sao
Giữa hai cách trên còn một cách nữa mà nhiều xưởng đang làm: bảo trì theo tình trạng (condition-based) hay bảo trì dự đoán (predictive maintenance). Thay vì thay vòng bi mỗi sáu tháng, mình đo rung, đo nhiệt, phân tích dầu, rồi chỉ thay khi số đo cho thấy nó bắt đầu xuống. Dụng cụ thì từ đơn giản như súng đo nhiệt hồng ngoại, bút đo rung cầm tay, tới camera nhiệt, cảm biến rung gắn cố định nối về máy tính.
Xưởng tôi làm kiểu này cho máy nén khí và mấy bơm thủy lực lớn. Cái hay là không thay sớm đồ còn tốt. Cái khó là phải có người đọc được số, biết ngưỡng nào là đáng lo, và phải đo đều tay. Đo một tháng rồi bỏ ba tháng thì số liệu vô nghĩa.
Tôi nói thật, ở nhiều xưởng vừa và nhỏ, làm cho tốt bảo trì phòng ngừa cơ bản đã là đủ khó. Lịch bơm mỡ đúng loại, đúng lượng, có người ký phiếu, có ghi chép, đã giảm được phần lớn sự cố lặt vặt. Đừng nhảy vào cảm biến trước khi cái lịch bơm mỡ còn làm chưa ra hồn.
Bạn đọc hỏi
Hỏi: Xưởng em toàn sửa sự cố, sếp không cho dừng máy để làm phòng ngừa. Bắt đầu từ đâu?
Đáp: Bắt đầu bằng ghi chép. Ghi mỗi lần dừng máy: máy nào, hỏng gì, mất bao lâu. Ba tháng sau bạn sẽ có danh sách vài máy gây ra phần lớn thời gian dừng. Mang danh sách đó đi nói chuyện thì dễ hơn nhiều so với nói chung chung “mình cần làm phòng ngừa”. Và chọn việc phòng ngừa làm được lúc máy đang dừng chờ lệnh, chuyển khuôn, đổi ca.
Hỏi: Chu kỳ phòng ngừa lấy ở đâu ra?
Đáp: Điểm xuất phát là hướng dẫn của nhà sản xuất máy (manual), phần lịch bảo dưỡng. Sau đó chỉnh theo thực tế: máy chạy ba ca trong môi trường bụi thì phải dày hơn máy chạy một ca trong phòng sạch. Lịch sử hỏng của chính máy đó là căn cứ đáng tin.
Hỏi: Làm phòng ngừa rồi mà máy vẫn hỏng thì sao?
Đáp: Vẫn sẽ có. Phòng ngừa giảm chứ không xóa được sự cố. Khi hỏng, xem lại có phải do chu kỳ chưa hợp, do làm phiếu qua loa, hay do nguyên nhân khác hẳn như lệch tâm, quá tải. Mỗi lần hỏng là một lần sửa lại cái lịch.